Bìa tiểu thuyết "Dòng xoáy" tập 1 do NXB thanh niên ấn hành năm 1989
MỘT NHÀ VĂN "HỒNG NHAN BẠC PHẬN" HAI LẦN ĐƯỢC GẶP TỔNG BÍ THƯ NGUYỄN VĂN LINH ( PHẦN 5 VÀ 6 )
Tròn 20 năm trước, vào "đêm trước" của công cuộc đổi mới đất nước Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, người lãnh đạo cao nhất của Đảng ta, đã hai lần viết thư tay gửi cho một nữ nhà văn, tác giả một cuốn sách đã gây "sốc" cho cả Nam Định hồi bấy giờ, mà ông tình cờ đọc được. Hơn thế, Tổng Bí thư còn mời nữ nhà văn đến để gặp gỡ và lắng nghe "Những chuyện cần làm ngay".
Nữ nhà văn có vinh dự đặc biệt đó là Trần Thị Nhật Tân, tác giả của tiểu thuyết "Dòng xoáy" từng xôn xao dư luận một thời... Nhưng rất ít người biết câu chuyện về cuộc đời của người đàn bà "hồng nhan bạc phận", bị dòng xoáy cuộc đời cuốn đi ấy, đã viết di chúc "hiến nhà làm từ thiện", bây giờ vẫn sống âm thầm trong một ngõ vắng ở Thành Nam..
Phóng sự- Tư liệu của tác giả - Nhà thơ Đặng Vương Hưng
Bìa tiểu thuyết "Dòng xoáy" tập 1 do NXB thanh niên ấn hành năm 1989
( Tiếp theo phần 3 và 4 )
5 - NƠI THƯỜNG TRÚ: VỈA HÈ THÀNH PHỐ NAM ĐỊNH
Không cần xem tờ giấy giới thiệu của nhà trường và tấm bằng tốt nghiệp mà Trần Thị Nhật Tân trình lên, ông "sếp" của Phòng Giáo dục thành phố đưa trả lại cho cô tất cả, rồi lạnh lùng bảo:
- Chúng tôi đang thừa rất nhiều giáo viên, nên không thể nhận cô về dạy học ở đây được nữa!
- Nhưng tôi còn có "Giấy cam đoan" sau khi học xong sẽ trở lại công tác ngành giáo dục, có chữ ký và đóng dấu từ 3 năm trước của cơ quan?
- Không "nhưng" gì cả. Cô nằng nặc xin đi học, thì bây giờ phải tự gánh lấy hậu quả. "Vạn vật luôn biến động" ba năm trước khác, bây giờ mọi thứ đều đã thay đổi. Cô phải tự đi tìm việc mới, thông cảm cho chúng tôi!
Thất vọng ê chề, Nhật Tân lê từng bước ra khỏi cơ quan cũ.
Cô đã đi gõ cửa xin việc ở nhiều nơi, nhưng tất cả đều lắc đầu. Dường như người ta đã nhận được chỉ thị của trên là phải từ chối giúp đỡ cô. Dường như đang có một "thế lực đen tối" nào đó cố tình đeo bám để khống chế và hành hạ cô gái khốn khổ. Cũng có những ánh mắt nhìn Nhật Tân ái ngại, nhưng chính họ cũng "lực bất tòng tâm". Người thân, bạn bè không ai dám quan hệ với Nhật Tân, hoặc công khai giúp đỡ cô, vì sợ bị liên luỵ, phiền phức.
Không có chỗ ở, Nhật Tân đành phải ngủ nhờ mấy cái lều tạm trong chợ Rồng, trong vườn hoa, dưới mái hiên của Công ty Du lịch, ngay tại vỉa hè đường phố... Ngày nắng còn đỡ, những đêm mưa mới thực sự khốn khổ. (Sau này, trong "Thẻ chứng nhận cán bộ hưu" của mình, Trần Thị Nhật Tân đã khai địa chỉ nơi cư trú là "Vỉa hè đường phố Nam Định". Cái thẻ đó, chị luôn giữ bên mình làm kỷ niệm cho đến ngày nay).
Không còn tiền ăn, cô gái trẻ vừa tốt nghiệp đại học đành phải làm thuê đủ thứ nghề: Rửa bát cho quán phở, giặt giũ, móc cống, kéo xe cải tiến... Ai thuê việc gì cô cũng làm để có chút tiền lẻ sống qua ngày.
Vừa đi làm thuê, kiếm sống, Nhật Tân vừa tranh thủ thời gian dồn tâm trí vào viết đi viết lại bản thảo tiểu thuyết "Dòng xoáy".
Một lần, đang gò lưng, mướt mồ hôi kéo chiếc xe cải tiến chở gạch thuê đi qua hồ Vị Hoàng, Nhật Tân bất ngờ gặp ông Phan Điền, nguyên Bí thư Tỉnh uỷ đã nghỉ hưu. Hồi còn công tác, ông Phan Điền rất trân trọng anh em văn nghệ sĩ. Những dịp Xuân về, Tết đến, ông thường cho tổ chức gặp mặt văn nghệ sĩ tiêu biểu của tỉnh, chiêu đãi một bữa cơm thân mật và tặng quà cho anh chị em. Năm 1973, thời chiến tranh bao cấp, giao thông đi lại khó khăn, Bí thư Tỉnh uỷ Phan Điền đã xin Bộ Giao thông hàng chục cái thẻ lên tàu xe không mất tiền, để ưu tiên cấp cho anh em văn nghệ sĩ đi thực tế sáng tác... Giờ đây, Bí thư Phan Điền đã nghỉ hưu, ái ngại cho hoàn cảnh của Nhật Tân, ông mời cô về nhà mình ở tạm. Ngày đó đất nước còn khó khăn, một cựu Bí thư Tỉnh uỷ như Phan Điền cũng sống hết sức đạm bạc. Vợ mất sớm, các con đã xây dựng gia đình ở riêng, ông ở cùng vợ chồng một cô cháu gái, nhưng phải tự lo cơm nước, giặt giũ, lại còn tăng gia nuôi lợn để cải thiện kinh tế.
Vậy là từ đó, ngày thì Nhật Tân đi làm thuê, làm mướn để kiếm sống. Tối cô về nhà cựu Bí thư Tỉnh uỷ để tá túc ngủ nhờ và tiếp tục... viết văn. Thấy đã có ông Phan Điền "bảo lãnh" cho Nhật Tân, nhiều người tốt cũng bắt đầu công khai giúp đỡ, tạo điều kiện cho cô.
Sau một thời gian, Nhật Tân đã tích luỹ được khoản tiền nho nhỏ, cô thôi đi làm thuê làm mướn, mà mở quán bán phở. Cuộc sống cũng đỡ vất vả đôi chút. Đó cũng chính là thời điểm Đảng và Nhà nước ta bắt đầu thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện đất nước.
6 - GIAN NAN ẤN HÀNH TIỂU THUYẾT "DÒNG XOÁY"
Bản thảo cuốn sách được viết đi viết lại hàng chục lần, rồi cuối cùng cũng xong. Nhưng khi Nhật Tân đưa cho mấy người bạn văn thân thiết ở Nam Định đọc xong, ai cũng lắc đầu: Viết thì hấp dẫn, nhưng sẽ chẳng ai dám in! Vì đây là một bản thảo có nội dung "như phản động", toàn đề cập đến những chuyện tiêu cực, nhạy cảm nhất của ngành Giáo dục ở một địa phương thời bấy giờ. Nếu sách in ra thì chẳng những tác giả, mà nhà xuất bản cũng có thể bị... đi tù như chơi!
Nữ tác giả trẻ không cam chịu khuất phục, bởi cô đã bị dồn tới đường cùng, không còn gì để mất. Nhật Tân đã gửi bản thảo đi xin ý kiến nhiều nhà văn có uy tín ở Hà Nội, trong đó có nhà văn Sơn Tùng (tác giả của "Búp sen xanh" rất nổi tiếng hồi đó) và Chu Thành (tức nhà thơ trào phúng Tú Sót, 1930 - 2006, tác giả của bài thơ hài hước "8 tháng 3 muôn năm" nổi tiếng), cán bộ biên tập của Nhà xuất bản Thanh niên. Cả hai người này khi đọc xong bản thảo, đều rất ủng hộ cô. Chu Thành là người đọc bản thảo lần thứ nhất rất kỹ, ông viết bản nhận xét kín 4 trang giấy khổ lớn, đầy cảm tình: Kết cấu khá chặt chẽ. Văn viết trong sáng ngắn gọn. Nhờ có vốn sống phong phu, thể hiện chân thực, sinh động; chi tiết văn học được chọn lọc và sắp xếp nhuần nhuyễn, nên "Dòng xoáy" có sức lôi cuốn người đọc...
Cuối cùng, Biên tập viên Chu Thành đã thuyết phục được Nhà xuất bản Thanh niên cấp giấy phép cho tác giả "Dòng xoáy" liên kết, tự bỏ vốn ấn hành 4.000 cuốn sách.
Nhưng khi Nhật Tân mang bản thảo và giấy phép của Nhà xuất bản Thanh niên đến Nhà in Nam Định liên hệ, thì người giám đốc không dám nhận in, vì sợ liên lụy: "In xong cuốn này giúp em, thì bọn anh cũng đóng cửa xí nghiệp luôn à!"
Một buổi chiều, khi Nhật Tân lang thang đến Hiệu sách nhân dân thành phố Nam Định, thì nhìn thấy một chiếc xe tải nhỏ đang dỡ hàng. Thành xe đề chữ "Nhà máy in Tiến Bộ". Cô mạnh dạn đến hỏi một phụ nữ đã đứng tuổi:
- Chị ơi, chị là nhân viên của Nhà máy in Tiến Bộ?
- Cô hỏi có việc gì? Tôi là Giám đốc Nhà in đây!
- Ôi, thế thì may mắn cho em quá, em đang muốn in một cuốn sách. Xin chị giúp em với...
Rồi Nhật Tân trình bày hết nỗi khó khăn, gian nan của mình để hoàn thành bản thảo cuốn sách như thế nào.
Chị Nguyễn Thị Đính, Giám đốc Nhà in Tiến Bộ nghe xong, nói ngay:
- Quan trọng là cuốn sách của em đã được Nhà xuất bản cấp phép, việc ấn hành là hợp pháp. Hôm nào mời tác giả mang bản thảo và giấy phép xuất bản lên Hà Nội, đến nhà in Tiến Bộ làm thủ tục hợp đồng. Tôi sẽ giúp cho.
Nhìn tấm danh thiếp của chị nữ Giám đốc đưa mà Nhật Tân mừng vui khôn tả. Cô chuyển ngay cho chị Đính tập bản thảo trước. Nhưng vài hôm sau, khi lên Hà Nội làm hợp đồng, thì dù đã cố gắng hết mức, kể cả vay mượn, cô cũng chỉ đáp ứng được số kinh phí khoảng một nửa. Lãnh đạo Nhà in hội ý, chị Giám đốc tốt bụng tuyên bố: "Nữ tác giả Trần Thị Nhật Tân là trường hợp đặc biệt, người đã trực tiếp phục vụ chiến đấu ở cầu Hàm Rồng, giờ lại đang dũng cảm đấu tranh cho lẽ phải... nên chúng tôi ủng hộ tiền công, chỉ phải nộp tiền giấy và mực".
Khi cần bản sách đầu tiên lấy từ nhà in còn thơm mùi giấy mực, Nhật Tân đã bật khóc. Có những nữ công nhân in đã kịp đọc những trang viết đầy mồ hôi và những nỗi đau đời ấy cũng ôm cô khóc theo. Rưng rưng nước mắt, nữ tác giả trẻ ký tặng những bản sách đầu tiên cho những công nhân tốt bụng và nhiệt tình ấy, nhưng họ kiên quyết không nhận biếu miễn phí, mà đòi trả tiền theo giá bìa.
Mang sách mới nộp lưu chiểu, báo cáo cho Nhà xuất bản xong, Nhật Tân chọn hai cuốn đóng xén đẹp nhất, háo hức đến giới thiệu và chào hàng tại Hiệu sách Nhân dân lớn nhất Tràng Tiền (Hà Nội). Bà Dung, giám đốc Hiệu sách nhìn nữ tác trẻ ái ngại hỏi:
- Cô định phát hành kiểu gì, có bao nhiêu cuốn, gửi đi những đâu?
- Dạ, em định nhờ chị giúp đỡ phát hành giúp 4.000 luôn, gửi đi đâu là tuỳ chị a.
- Cô nói dễ dàng thế! Chúng tôi muốn giúp cô, cũng đành chịu thôi, vì độc giả chưa biết Trần Thị Nhật Tân là ai. Hiệu sách lại đang chuyển đổi thực hiện cơ chế thị trường. Chúng tôi chỉ có thể cho tác giả "ký gửi" hàng thôi. Nghĩa là, cho cô để nhờ một hai trăm cuốn ở đây, bán thử. Nếu hết hàng, chúng tôi sẽ báo lấy thêm, nếu không bán được mà ế hàng thì cô đến mang về...
- Ôi, thế thì chết em rồi, lấy tiền đâu mà trả chi phí cho Nhà in và Nhà xuất bản? Mong chị thương tình mua đứt, bán gọn giúp em.
- Thế cô in mỗi cuốn sách này hết bao tiền?
Nữ nhà văn trẻ thật thà bảo:
- Nhà in giúp tiền công, chỉ phải trả tiền giấy và mực, hết một ngàn (1.000) đồng cuốn thôi ạ
- Nếu tôi mua đứt, thì chỉ có thể trả hết giá cho cô là tám trăm (800) đồng mỗi cuốn!
Nhật Tân lắc đầu cười mà như mếu. Như thế thì khác gì bán giấy cân!
Cô tặng sách cho một số nhà văn, nhà báo, bạn bè thân thiết tại Hà Nội, số sách đã in đành phải nói khó để gửi kho, rồi thuê người chuyển một ít lên tàu đưa về Nam Định bán thử.
Chuyện phát hành sách "Dòng xoáy" ở quê nhà của Nhật Tân cũng chẳng khá gì hơn. Thậm chí tất cả các hiệu sách đều lắc đầu từ chối cô, bởi họ ngại phiền toái và liên luỵ.