Một Nhà văn" hồng nhan bạc phận" ( Phần 1 và 2 )

Một nhà văn "hồng nhan bạc phận"

hai lần được gặp Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh ( phần 1 và 2)

Tròn 20 năm trước, vào "đêm trước" của công cuộc đổi mới đất nước Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, người lãnh đạo cao nhất của Đảng ta, đã hai lần viết thư tay gửi cho một nữ nhà văn, tác giả một cuốn sách đã gây "sốc" cho cả Nam Định hồi bấy giờ, mà ông tình cờ đọc được. Hơn thế, Tổng Bí thư còn mời nữ nhà văn đến để gặp gỡ và lắng nghe "Những chuyện cần làm ngay".

Nữ nhà văn có vinh dự đặc biệt đó là Trần Thị Nhật Tân, tác giả của tiểu thuyết "Dòng xoáy" từng xôn xao dư luận một thời... Nhưng rất ít người biết câu chuyện về cuộc đời của người đàn bà "hồng nhan bạc phận", bị dòng xoáy cuộc đời cuốn đi ấy, đã viết di chúc "hiến nhà làm từ thiện", bây giờ vẫn sống âm thầm trong một ngõ vắng ở Thành Nam...

  Phóng sự- Tư liệu này của tác giả - Nhà thơ Đặng Vương Hưng, gồm các phần sau:

1  -  Cô bé mồ côi làm nhân viên Điện báo cầu Hàm Rồng

và hộ lý Viện Quân y Trung ương Quân đội 108

2  -  Làm cô giáo chống tiêu cực và viết tiểu thuyết

3  - "Bị Công an bắt" và những tin đồn chết người

4  -  Đầy trắc trở khó khăn vì đi học viết văn

5  -  Nơi thường trú: Vỉa hè đường phố Nam Định

6  -  Gian nan ấn hành tiểu thuyết "Dòng xoáy"

7  -  Cả thành phố Nam Định bị "sốc" và xôn xao

        8  -  Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã trực tiếp viết thư cho tác giả "Dòng xoáy"

9  -  Về Thủ đô gặp Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh

10 -  Đi Thành phố Hồ Chí Minh gặp lại bác Mười Cúc

   11 -  Bản di chúc hiến nhà và người đàn bà âm thầm trong ngõ vắng



                                             
          Trần Thị Nhật Tân thời làm nhân viên Bưu điện phục vụ chiến đấu tại cầu Hàm Rồng trong kháng chiến chống Mỹ

 1 - Cô bé mồ côi làm nhân viên Điện báo cầu Hàm Rồng

và hộ lý Viện Quân y Trung ương Quân đội 108

Trần Thị Nhật Tân tuổi Kỷ Sửu, sinh ngày 25-12-1949 tại thành phố Nam Định; là con thứ sáu trong một gia đình phong kiến yêu nước. Người cha hoạt động Việt Minh từ rất sớm, từng bị thực dân Pháp bắt và tù đày. Người mẹ phải một mình buôn bán, bươn chải nuôi cả đàn con nhỏ. Vì quá vất vả, nên bà đã mất sớm.

Mới mười tuổi, cô bé Nhật Tân đã bị mồ côi mẹ. Hai năm sau, người cha của cô cũng đau ốm mà qua đời. Hằn sâu trong ký ức tuổi thơ của cô bé là những ngày đói khổ. Để có cái ăn, cô phải tự đi bắt cua bắt ốc, đào cáy, cất vó tôm tép, kiếm sống qua ngày...

Đói khổ và phải sống tự lập từ bé, nhưng Nhật Tân lại học rất giỏi. Đầu năm 1961, cô bé được Trường cấp 2 Liễu Đề cử lên thành phố Nam Định tham dự kỳ thi học sinh giỏi môn toán lý toàn tỉnh và đã đoạt giải Nhất. Mùa hè năm đó, Nhật Tân là một trong tám học sinh của Liễu Đề đã thi đỗ vào cấp 3 Đông Biên (Hải Hậu); đồng thời, còn thi đỗ cả vào Trường Trung cấp Bưu điện miền Bắc. Do hoàn cảnh gia đình, cô đã quyết định nhờ người khai tăng thêm ba tuổi để đi học Điện báo. Đã vào trường học nghề, nhưng thật ra cô bé Nhật Tân còn ở tuổi thiếu nhi, bé nhỏ và gầy yếu. Khi cùng các bạn tham gia lao động tại Công trường Thuỷ điện Thác Bà, cô bé đã nhiều lần bị chảy máu cam, thậm chí ngất xỉu ngay tại công trường, nhưng vẫn phải cố gắng theo kịp bạn bè.

Lớp Điện báo của Nhật Tân tốt nghiệp ra trường đúng thời gian ở miền Nam vừa xảy ra sự kiện Mỹ - Nguỵ đưa anh hùng Nguyễn Văn Trỗi ra pháp trường xử bắn. Thanh niên cả nước sôi sục tình nguyên xung phong ra chiến trường đánh giặc, trả thù cho anh Trỗi. Trần Thị Nhật Tân được điều về Bưu điện Bờ Hồ, giữa Thủ đô Hà Nội làm việc, nhưng cô đã kiên quyết không nhận quyết định, mà năn nỉ xin... vào chiến trường. Nhật Tân đã nghĩ ra cách viết đơn tình nguyện và ngày nào cũng mang đến trụ sở của Trung ương Đoàn, xin được ra trận.

Đầu năm 1965, khi máy bay Mỹ ném bom cầu Hàm Rồng (Thanh Hóa), theo nguyện vọng Nhật Tân đã được điều vào Hàm Rồng biên chế trong Tổ Điện báo, do Tỉnh đội Thanh Hóa phụ trách, phục vụ công tác chiến đấu tại đây. Tổ có bốn chị em, do chị Nguyễn Thị Lanh làm tổ trưởng. Đây cũng chính là thời gian xuất hiện tấm gương chiến đấu của anh hùng Trần Thị Tuyển. Khi chị Tuyển được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng thì chị Nguyễn Thị Lanh cũng được công nhận là Chiến sĩ thi đua.

Một lần, có đoàn văn nghệ sĩ từ Hà Nội vào Hàm Rồng thâm nhập thực tế sáng tác, đến thăm cả Tổ Điện báo. Họ gồm toàn những tên tuổi lớn và nổi tiếng: Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu, Huyền Kiêu, Thái Giang, Anh Thơ, Trần Văn Cẩn... Nhật Tân là cô gái da trắng, tóc dài, trẻ nhất Tổ Điện báo, nên được các bác, các chú văn nghệ sĩ rất quan tâm. Khi phát hiện trong sổ tay của Nhật Tân có một số bài thơ thiếu nhi "đọc được", nhà thơ Thái Giang đã khuyên cô nên viết nhật ký: "Thích gì thì cứ viết, cố gắng ghi lại thực tế cuộc chiến đấu sinh động của quân và dân Hàm Rồng". Sau đó, một số bài thơ của Nhật Tân đã được nhà thơ Thái Giang giới thiệu cho đăng trên báo Thiếu niên tiền phong. Một truyện ký về Hàm Rồng mà Nhật Tân viết cũng được Ty Văn hóa tỉnh Thanh Hóa tuyển vào sách. (Cũng nhờ ấn phẩm này mà nhiều năm sau, khi Trường Viết văn Nguyễn Du tuyển sinh khóa I, cô đã nộp thay cho năng khiếu và đã trúng tuyển. Nhưng vì nhiều lý do, phải đợi hơn 3 năm sau Trần Thị Nhật Tân mới được nhập học vào khóa II).

Hồi đó, cầu Hàm Rồng là một trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ, một biểu tượng kiên cường của Thanh Hóa anh hùng. Tổ Điện báo của Nhật Tân cũng phải hứng chịu bao trận mưa bom bão đạn như thế. Và trong một lần bom nổ sập hầm, cô gái trẻ đã bị rỉ máu tai, ngất xỉu vì sức ép bom Mỹ... Nhật Tân được đưa ra Thủ đô điều trị, sau đó, cô được giữ lại làm nhân viên của cơ quan Tổng cục Bưu điện ở Hà Nội.

Năm 1968, do yều cầu của trên, Nhật Tân được "trưng dụng" điều sang phụ trách Tổng đài của Viện Quân y 108, đóng ở Cầu Giấy. Tại đây, cô không chỉ làm nhiệm vụ đảm bảo thông tin liên lạc thông suốt cho bệnh viện, mà có thời gian còn kiêm thêm nhiệm vụ của một hộ lý và y tá (trực tiếp thay băng và tiêm thuốc) phục vụ thương bệnh binh. Ngày đó, do số thương binh từ chiến trường miền Nam đưa ra đông đến quá tải ở Viện Quân y  này, nên thời gian làm việc của Nhật Tân cũng căng thẳng. Ngày nào cô cũng trực liên tục từ 4 - 5 giờ sáng, kéo dài liên tục tới quá 12 giờ đêm. Do làm việc quá sức, Nhật Tân thường bị ngất xỉu ngay tại nơi làm việc. Năm 1970, cô buộc phải chuyển ngành về làm cán bộ Tổ chức của Ty Bưu điện Hà Nam Ninh.

Bắt đầu từ đây, số phận đã đẩy cô gái trẻ Trần Thị Nhật Tân vào một "dòng xoáy cuộc đời" biến cô thành một nhà văn bất đắc dĩ.

 2 - Làm cô giáo chống tiêu cực và viết tiểu thuyết

Không phải ai sinh ra, dù mong muốn, cũng có thể trở thành nhà văn - một danh xưng cao quý, nhưng nhọc nhằn, mà xã hội chỉ dành cho một số ít người. Vì nghề này thường thuộc về những người có nhiều trải nghiệm cuộc đời, sống nội tâm và rất dễ bị tổn thương tâm hồn. Trần Thị Nhật Tân cũng không phải là một ngoại lệ.

Cô gái trẻ Nhật Tân đã đến với nghề văn hết sức tình cờ. Đó là sau khi một số bài thơ thiếu nhi của cô được giới thiệu trên báo chí và in vào một số tuyển tập. Nhà thơ Định Hải, một nhà thơ chuyên viết cho thiếu nhi nổi tiếng, hồi đó đang làm Biên tập viên của Nhà xuất bản Kim Đồng, đã rất chú ý đến Nhật Tân. ng khuyên cô nên xin đi dạy học, để có điều kiện tiếp xúc với những tâm hồn ngây thơ trong trẻo của các em, sẽ dễ làm thơ thiếu nhi hơn.

Nghe lời khuyên có lý, lại gợi đúng với đam mê một thời, Nhật Tân đã "chuyển hướng" nghề nghiệp xin sang giáo dục. Để làm việc này, nhà thơ Định Hải đã báo cáo trường hợp của Nhật Tân với đồng chí Vũ Quang, Bí thư thứ Nhất Trung ương đoàn hồi đó. Trung ương Đoàn đã có công văn gửi Ty Giáo dục Hà Nam Ninh, đề nghị tạo điều kiện giúp đỡ trường hợp đặc biệt.

Vì có công văn của đồng chí Bí thư Trung ương đoàn và nhân sự lại là người đã có thành tích phục vụ chiến đấu trong quân đội, nên người ta ưu tiên cho cô làm Hiệu trưởng Trường Mầm non 8-3. Nhưng Nhật Tân lại không thích làm "sếp". Cô chỉ muốn được trực tiếp dạy học, để có thêm vốn sống, tiếp tục sáng tác. Ông Đoàn Xuân Phả, Trưởng phòng Tổ chức của Ty Giáo dục Nam Hà hồi đó đã rất ủng hộ nguyện vọng ấy. Bởi ngày đó, ngành giáo dục ở địa phương này còn rất thiếu giáo viên có trình độ. Nhiều giáo viên dạy cấp I chỉ mới tốt nghiệp Lớp 4, dạy cấp III cũng chỉ mới tốt nghiệp Lớp 10. Thấy Nhật Tân đã tốt nghiệp Trung cấp Bưu điện, lại có thơ thiếu nhi được đăng trên sách báo Trung ương, ông Phả liền cho cô đi dạy văn ở Trường Sư phạm Mẫu giáo của tỉnh. Nhưng chỉ được một thời gian ngắn, khi Trường Sư phạm Mẫu giáo của Hà Nam Ninh được sáp nhập với Trường của Trung ương ở Phủ Lý, theo nguyện vọng cá nhân, Nhật Tân đã được điều về dạy văn tại Trường cấp I Trần Quốc Toản, một trưởng điểm của thành phố Nam Định.

Tuy không được đào tạo cơ bản về sư phạm, nhưng với lợi thế về hình thức mảnh mai, da trắng, tóc dài, ăn nói có duyên, cô giáo Nhật Tân đã có những giờ giảng sáng tạo, chẳng giống ai. Cô thường dành thời gian đọc thơ, say sưa phân tích những cái hay, cái đẹp trong những thi phẩm đó. Cô Nhật Tân không chỉ giảng bài mà đã truyền cảm hứng cho các học trò... Nhiều học sinh trong lớp của cô sau này đã trở thành học sinh giỏi văn cấp tỉnh và toàn Miền Bắc. Nhưng một số ít đồng nghiệp đã ganh tị với cô từ trước, thì bắt đầu xì xào... Và "sóng gió cuộc đời" cũng bắt đầu nổi lên từ đây.

Chẳng là ngày đó Trần Thị Nhật Tân thỉnh thoảng vẫn có những bài thơ được giới thiệu trên báo chí Trung ương. Bài thơ "Về trường" sau khi in báo Thiếu niên còn được nhạc sĩ Hoàng Long phổ nhạc, phát sóng trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Trong nhiều hội nghị ở tỉnh, vì hình thức trẻ trung xinh đẹp, lại được coi như một "tài năng trẻ của ngành", nên cô đã được mời đọc thơ. Thậm chí đọc xong, còn vinh dự được lãnh đạo tỉnh tặng hoa và cho ngồi bên ghế danh dự. Điều ấy, đã khiến một số đồng nghiệp khó chịu và ganh tị ra mặt.

Có kẻ đã đặt điều: Nhật Tân đã dùng nhan sắc kiểu "mỹ nhân kế", mê hoặc lãnh đạo để được làm giáo viên. Cô không được học sự phạm, cũng chẳng có trình độ, hay khả năng gì cả, nên đã giảng dạy sai phương pháp! Theo yêu cầu của Phòng Giáo dục, Nhà trường đã buộc phải họp để thành lập "Hội đồng dự giờ kiểm tra" gồm Tổ trưởng các Khối từ Lớp 1 đến Lớp 5, Bí thư Chi bộ, Đoàn Thanh niên, Công đoàn... liên tục yêu cầu dự giờ giảng một tuần liền để xem xét lại trình độ của cô Nhật Tân... Cuối cùng, Hiệu trưởng nhà trường đã kết luận: "Cô Nhật Tân dạy tốt, phương pháp của cô đã phát huy được tính chủ động, sáng tạo và gợi mở trí thông minh của học sinh. Chính con trai tôi đang học Lớp 4 cũng thích những giờ giảng của cô Nhật Tân, vì nó hấp dẫn, dễ hiểu. Chúng ta không nên cứ máy móc theo phương pháp sư phạm cũ".

Tuy nhiên, nhà trường vẫn yêu cầu Nhật Tân phải đi học thêm nghiệp vụ, hoặc chuyển công tác. Cực chẳng đã, Nhật Tân muốn làm hồ sơ xin thi vào Đại học Sư phạm, nhưng lại chưa có bằng tốt nghiệp cấp III. Cô yêu cầu người ta có thể lập Hội đồng tổ chức thi kiểm tra trình độ tại chỗ, cam đoan mình có thể giải được những bài toán khó nhất của trình độ giáo viên cùng khối, nhưng đã không được chấp nhận. Họ gợi ý: muốn yên chuyện, tốt nhất là cô phải chuyển trường khác.

Nhưng thật ra, đó chỉ là một cách để "hành" nhau. Bởi không một trường nào dám nhận cô giáo Nhật Tân, khi cấp trên chưa "bật đèn xanh". Thời đó, ngành Giáo dục chưa hề có dám "Nói không với tiêu cực" như bây giờ. Tất cả còn đang sống trong bao cấp, rất coi trọng chuyện báo cáo thành tích thi đua. Người ta cũng không dại gì lại "chứa chấp" một người "ngang bướng nhiều chuyện" như Nhật Tân. Cô đã "cả gan" làm văn bản gửi đi nhiều nơi về thực trạng giáo dục ở địa phương: Giáo viên trình độ thấp kém, chương trình sách giáo khoa không phù hợp, chất lượng học sinh kém cũng cứ đẩy lên lớp 100%, rồi chuyện thi giả, mua điểm, bán bằng... Thấy gửi văn bản lên Bộ Giáo dục không có hồi âm, mùa hè năm 1973, cô giáo Nhật Tân đã trực tiếp đi Hà Nội, đến cơ quan Bộ Giáo dục để phản ánh những chuyện tiêu cực... Nhưng mới nghe vài câu, ông cán bộ thường trực "đầu hói đeo kính trắng" đã thẳng thừng đuổi cô về mà không tiếp.

Thất vọng, trên đường trở về Nam Định, cô giáo Nhật Tân chợt nảy ra ý định viết tiểu thuyết. Chỉ có viết tất cả thành sách mới giúp cô giải tỏa phần nào những ấm ức bấy lâu nay.

Vậy là đêm đêm, Nhật Tân đã chong đèn vùi đầu vào bàn viết. Những con chữ cứ thế ồ ạt tuôn ra. Những trang bản thảo cứ thế dày lên từng ngày... Nhiều trang đọc lại thấy không ưng, Nhật Tân đã xé đi viết lại. Nhiều đoạn cô viết nhọc nhằn như chính cuộc đời mình đã trải qua.

Hàng năm sau, bản thảo tiểu thuyết "Dòng xoáy" đã hình thành. Nhật Tân hồi hộp mang đến nhà văn Chu Văn, với lời đề nghị: "Bác đọc giúp cháu xem đây có phải là tiểu thuyết hay chưa?"

Vài ngày sau, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nam Ninh (cũ) đã đọc xong, vội cho người gọi ngay Nhật Tân đến. Ông trả lại bản thảo và kèm theo lời khuyên chân tình:

- Cô viết hấp dẫn đó, nhưng nội dung thế này thì nguy hiểm quá. Giữa thời buổi mọi người ăn còn chưa đủ, xã hội còn bao việc phải lo, làm sao mà  một mình cô chống tiêu cực được? Theo tôi, cô nên huỷ bản thảo này đi, coi như tôi chưa hề đọc nó.

Buồn và thất vọng vô cùng, nhưng Nhật Tân còn chưa biết một tai họa mới đang chờ đợi mình...
                                      ( Còn nữa )